فلج صورت (به انگلیسی Facial paralysis) نوعی اختلال عصبی است که در آن حرکات طبیعی یک سمت چهره از کار می افتد یا به شدت ضعیف می شود. این وضعیت به دلیل آسیب یا التهاب در عصب فاشیال (عصب هفتم مغزی) ایجاد می شود؛ عصبی که وظیفه کنترل حرکات عضلات صورت ، بیان احساسات ، و حتی بخشی از عملکرد چشایی را بر عهده دارد. در نتیجه ، فرد ممکن است نتواند چشم خود را ببندد ، بخندد یا حالت های معمول چهره اش را حفظ کند.
چه عواملی باعث بروز فلج صورت می شوند؟
هر عاملی که باعث التهاب یا فشردگی عصب فاشیال شود ، می تواند موجب فلج موقت یا دائمی عضلات صورت گردد. باید بدانید که آگاهی از علت فلج صورت نقش مهمی در درمان به موقع و جلوگیری از عوارض طولانی مدت آن دارد.
- عفونت های ویروسی و باکتریایی: یکی از شایع ترین دلایل فلج صورت را میتوان عفونت های ویروسی دناست. ویروس هایی مانند هرپس سیمپلکس (عامل تب خال) ، واریسلا زوستر (عامل زونا) و اپشتین بار می توانند موجب التهاب و ورم عصب صورت شوند. در نتیجه این التهاب ، عصب در مسیر استخوانی خود تحت فشار قرار گرفته و عملکردش مختل می شود. بدین ترتیب ، بیمار ممکن است به طور ناگهانی متوجه افتادگی یک طرف صورت یا ناتوانی در بستن چشم شود. در برخی موارد هم امکان دارد ، عفونت های باکتریایی گوش میانی یا مننژیت از دلایل بروز این مشکل باشند.
- آسیب های فیزیکی و جراحی ها: در میان علت های متعدد فلج صورت ، آسیب های فیزیکی مانند ضربه مستقیم به سر ، شکستگی استخوان گیجگاهی ، یا انجام جراحی در نواحی گوش و فک نیز در بروز این بیماری نقش دارند. این آسیب ها ممکن است باعث قطع یا فشرده شدن عصب فاشیال شوند. حتی در برخی موارد ، تزریق های زیبایی در صورت ، اگر به شکل غیر اصولی انجام گیرد ، می توانند منجر به فلج موقت عضلات صورت گردند.
- بیماری های خودایمنی و التهابی: در بعضی از افراد ، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به عصب ها حمله می کند. بیماری هایی مانند گیلن باره ، سارکوئیدوز و ام اس از جمله اختلالاتی هستند که می توانند باعث فلج صورت شوند. در این وضعیت ، التهاب باعث تخریب پوشش محافظ عصب (میلین) شده و انتقال پیام های عصبی را مختل می کند.
- عوامل دیگر: دیابت کنترل نشده ، فشار خون بالا ، وجود تومور در مغز یا غده پاروتید و حتی استرس های طولانی مدت نیز می توانند احتمال فلج صورت را افزایش دهند. در برخی زنان باردار نیز ، به دلیل تغییرات هورمونی و احتباس مایعات ، تورم عصب فاشیال ایجاد شده و باعث فلج موقت صورت می شود.
علائم فلج صورت
شناسایی سریع علائم فلج صورت نقش کلیدی در شروع درمان و پیشگیری از عوارض طولانی مدت دارد. شایع ترین علائم فلج صورت عبارتند از :
- افتادگی یک طرف صورت: شامل گوشه لب ، پلک یا ابرو است و باعث می شود فرد نتواند به صورت طبیعی لبخند بزند یا چشم خود را کامل ببندد.
- خشکی چشم : ضعف عضلات اطراف چشم باعث خشکی ، سوزش و حتی مشکلات قرنیه می شود.
- تغییر حس طعم: کاهش توانایی تشخیص طعم در نیمه آسیب دیده زبان ممکن است رخ دهد.
- حساسیت غیرطبیعی به صدا : تجربه صداهای بلند و آزاردهنده در یک سمت سر از علائم شایع است.
- درد یا ناراحتی در ناحیه و پشت و داخل گوش: اغلب در مراحل اولیه بیماری مشاهده می شود و می تواند هشداری برای مراجعه سریع باشد.
- ضعف یا فلج کامل عضلات یک طرف صورت : در موارد شدید ، فرد قادر به انجام حرکات ساده صورت مانند اخم یا بالا بردن ابروها نیست.
نشانه های ثانویه فلج صورت
- عدم تقارن صورت که می تواند تاثیر روانی و کاهش اعتماد به نفس ایجاد کند.
- مشکلات در انجام فعالیت های روزمره مانند غذا خوردن ، صحبت کردن و بسته نگه داشتن چشم.
انواع فلج صورت
بسته به محل و شدت آسیب ، فلج صورت در دسته بندی های متفاوتی قرار می گیرد که هر کدام ویژگی ها و علائم خاص خود را دارند.
فلج محیطی (پریفرال)
شایع ترین نوع فلج صورت ، نوع محیطی یا پریفرال است که شایعترین نوع آن به نام فلج بل (Bell’s Palsy) شناخته می شود. در این حالت ، آسیب مستقیماً به شاخه های عصب فاشیال وارد می گردد. در صورت بروز این عارضه ، بیمار ممکن است با علائمی همچون افتادگی کامل یک طرف صورت ، ناتوانی در بستن چشم ، تغییر در طعم دهان و ترشح بیش از حد یا کمبود اشک روبه رو شود. این نوع فلج معمولاً به صورت ناگهانی بروز کرده و در عرض چند ساعت علائم خود را آشکار می کند. علت اصلی آن التهاب یا ورم در مسیر عبور عصب است که در اثر عفونت ویروسی یا واکنش التهابی بروز پیدا می کند.
فلج مرکزی
نوع دیگر فلج صورت ، فلج مرکزی است که به سبب آسیب در بخش های فوقانی سیستم عصبی ، یعنی مغز یا ساقه مغز ، رخ می دهد. این نوع معمولاً در اثر عواملی نظیر سکته مغزی ، تومور مغزی یا ضایعات عصبی نمود می یابد. ویژگی بارز این نوع فلج مرکزی صورت ، درگیر شدن نیمه پایین صورت در سمت مقابل ضایعه مغزی است ؛ به این معنا که بیمار تنها در ناحیه دهان دچار افتادگی می شود، در حالی که حرکات پیشانی و چشم طبیعی باقی می ماند.
فلج مادرزادی
در برخی نوزادان ، فلج صورت از بدو تولد مشاهده می شود. این نوع فلج صورت می تواند در نتیجه آسیب هنگام زایمان ، ناهنجاری های ژنتیکی یا رشد ناقص عصب فاشیال در رحم ایجاد گردد. شدت علائم در نوزادان متفاوت است و گاهی با رشد کودک بهبود پیدا می کند. در موارد تشدید یافته ، مداخلات جراحی یا توانبخشی تخصصی برای بازگرداندن عملکرد عضلات مورد نیاز است.
فلج ناشی از آسیب یا جراحی
یکی از انواع کمتر شناخته شده فلج صورت ، نوعی است که پس از آسیب های فیزیکی یا جراحی های ناحیه گوش و فک رخ می دهد. جراحی های مربوط به تومورهای گوش میانی ، شکستگی های جمجمه و حتی برخی اعمال زیبایی ممکن است باعث آسیب مستقیم یا فشردگی عصب صورت شوند. در این موارد ، فلج معمولاً یک طرفه است و بسته به میزان آسیب ، ممکن است موقت یا دائمی باشد.
فلج ناشی از تومور عصب یا بیماری های سیستمیک ، تومورهای مغزی ، التهابات خودایمنی ، دیابت و بیماری های متابولیک نیز از دیگر دلایل بروز فلج صورت هستند. در این حالت ، علائم به تدریج ظاهر می شوند و معمولاً با درد ، بی حسی یا سایر علائم عصبی همراه اند. درمان در این موارد باید بر اساس علت زمینه ای تنظیم شود تا از پیشرفت بیشتر اختلال جلوگیری گردد.
آیا فلج صورت درمان پذیر است؟
می توان گفت که فلج صورت در اغلب موارد درمان پذیر است ، به شرطی که بیمار به موقع به پزشک مراجعه کند و روند درمانی را با دقت دنبال نماید. تشخیص سریع ، درمان مناسب و پیگیری منظم می تواند تفاوت قابل توجهی در نتایج نهایی ایجاد کند. البته لازم به ذکر است که بخشی از درمان پذیری این مشکل به علت زمینه ای و شدت آسیب هم بستگی دارد. ارزیابی فلج صورت توسط معاینه و نوار عصب و عضله صورت انجام میگیرد. نوار عصب و عضله دقیق ترین روش ارزیابی اعصاب صورا ایت و حتی رشد یک عصب را هم نشان میدهد.
درمان فلج صورت بسته به نوع و شدت بیماری شامل روش های مختلفی است که عبارتند از درمان دارویی ، اقدامات طب فیزیکی، فیزیوتراپی و بیوفیدبک ، ماساژ تخصصی ، مراقبت های چشمی و درمان های حمایتی. در عین حال ، مراقبت های عمومی مانند تغذیه مناسب ، خواب کافی و مدیریت استرس نیز نقش مهمی در تسریع روند بهبودی دارند. باید توجه داشت که درمان نا مناسب میتواند باعث بدتر شدن روند بهبود شود. مثلا استفاده از تحریکات الکتریکی در فلج صورت میتواند باعث عوارض و بهم خوردن حرکات صورت گردد. در موارد شدید و طول کشیده جراحی های مختلفی برای بیماران انجام میشود.
بازتوانی عضلات صورت گاهی نیاز به بررسی دقیق عضلات درگیر با الکترومیوگرافی یا نوار عصب و عضله دارد و برنامه برگشت تقارن صورت یا تقارن لبخند بر اساس آن انجام میشود. بیوفیدبک برای توانبخشی صورت در مراکز تخصصی استفاده میشود در روش بیوفیدبک با استفاده از سنسورهای سطحی بر روی پوست تحریکات ایجاد شده توسط عضلات بصورت امواجی ثبت شده و برای تنظیم حرکات بکار میرود. در کنار آن به بیمار تمرینات خاص برای بهتر شدن کنترل عضلات صورت داده میشود. باید توجه داشت که هدف از توانبخشی صورت تنها افزایش قدرت عصلات نیست بلکه باید حرکات صورت بصورت متقارن و دقیق برنامه ریزی شده و تمرین داده شوند.
مدت زمان درمان بیماری فلج صورت
تعیین مدت زمان دقیق بهبودی برای هر بیمار متفاوت است و معمولاً بین چند هفته تا چند ماه متغیر است. به طور کلی هفتاد درصد بیماران خود بخود خوب میشوند در موارد ، بازه زمانی برای بهبودی کامل فلج صورت معمولاً بین ۴ تا ۱۲ هفته برای موارد خفیف تا متوسط و بین ۳ تا ۶ ماه برای موارد شدید تر متغیر است. در برخی بیماران ، بهبود کامل ممکن است حتی طولانی تر شود و در موارد نادر ضعف جزئی عضلات باقی بماند و نیاز به جراحی باشد. شدت آسیب و مدت زمان نیاز به اقدامات درمانی و توانبخشی با نوار عصب و عضله صورت بخوبی مشخص میشود. در موارد شدید با نوار عصب و عضله صورت نوع جراحی مورد لزوم مشخص میشود.
کلید موفقیت ، تشخیص به موقع فلج صورت و آغاز سریع درمان است. اقدام سریع ، نه تنها روند ترمیم را تسریع می کند ، بلکه احتمال بروز عوارض بلندمدت را به حداقل می رساند. مهم ترین نکته این است که بیماران و اطرافیان باید صبور باشند و انتظار بازگشت عملکرد را به طور تدریجی داشته باشند. توجه به این واقعیت که درمان فلج صورت یک فرآیند زمان بر است ، می تواند فشار روانی و نگرانی ناشی از تغییرات ظاهر صورت را کاهش دهد و باعث مدیریت بهتر دوره بهبودی شود.
مشکلات ناشی از فلج صورت
عوارض ناشی از فلج صورت تنها به تغییر ظاهر چهره محدود نمی شود و در بسیاری از بیماران می تواند عملکرد روزمره، ارتباط اجتماعی و حتی وضعیت روحی فرد را تحت تاثیر قرار دهد. عضلات صورت نقش مهمی در صحبت کردن، غذا خوردن، پلک زدن و انتقال احساسات دارند؛ به همین دلیل زمانی که بخشی از این عضلات دچار ضعف یا فلج می شوند، فرد با مشکلات مختلفی روبه رو خواهد شد. شدت عوارض ناشی از فلج صورت به علت بیماری، میزان آسیب عصبی و سرعت شروع درمان بستگی دارد. هرچه درمان زودتر آغاز شود، احتمال بازگشت طبیعی عملکرد عضلات بیشتر خواهد بود.
- اختلال در حرکات طبیعی صورت: یکی از شایع ترین مشکلات بیماران، ناتوانی در حرکت دادن عضلات یک سمت صورت است. فرد ممکن است نتواند به درستی لبخند بزند، اخم کند یا گونه خود را حرکت دهد. این مسئله علاوه بر تغییر ظاهری، روی ارتباطات اجتماعی و اعتماد به نفس فرد نیز تاثیر می گذارد.
برخی بیماران احساس می کنند حالات چهره آن ها دیگر طبیعی نیست و نمی توانند احساسات خود را مانند قبل نشان دهند. این موضوع به مرور می تواند باعث انزوا یا کاهش تعاملات اجتماعی شود. - مشکل در بستن چشم: در بسیاری از موارد فلج صورت، عضلات اطراف چشم نیز درگیر می شوند. در نتیجه فرد نمی تواند پلک خود را کامل ببندد. این وضعیت باعث خشکی سطح چشم، سوزش، اشک ریزش و حساسیت به نور می شود. اگر این مشکل درمان نشود، احتمال آسیب به قرنیه و اختلال بینایی افزایش پیدا می کند. به همین دلیل مراقبت از چشم در بیماران مبتلا به فلج صورت اهمیت بسیار زیادی دارد.
- اختلال در غذا خوردن و نوشیدن: ضعف عضلات اطراف دهان می تواند باعث نشت آب یا غذا از گوشه لب شود. برخی بیماران هنگام جویدن یا نوشیدن دچار مشکل می شوند و احساس می کنند کنترل عضلات دهان خود را از دست داده اند. این مسئله گاهی حتی روی تغذیه فرد اثر می گذارد و باعث کاهش میل به غذا خوردن در جمع می شود.
- اختلال در تکلم: در موارد متوسط تا شدید، ضعف عضلات صورت ممکن است روی تلفظ برخی کلمات تاثیر بگذارد. بیمار ممکن است احساس کند بیان بعضی حروف برای او دشوار شده یا صحبت کردن به تلاش بیشتری نیاز دارد. این اختلال معمولا با توانبخشی و تمرینات تخصصی گفتاری و عضلانی قابل بهبود است.
- درد و گرفتگی عضلات صورت: برخی بیماران پس از طی مرحله حاد بیماری دچار گرفتگی یا درد عضلات صورت می شوند. در بعضی موارد نیز حرکات غیر طبیعی عضلات ایجاد می شود؛ به عنوان مثال هنگام خندیدن، چشم به صورت ناخودآگاه بسته می شود. این عارضه به دلیل بازسازی نامنظم عصب صورت اتفاق می افتد.
- تاثیرات روحی و روانی: عوارض ناشی از فلج صورت فقط جسمی نیستند. تغییر ظاهر چهره و طولانی شدن روند درمان می تواند باعث اضطراب، استرس و کاهش اعتماد به نفس شود. بعضی بیماران از حضور در جمع یا عکس گرفتن اجتناب می کنند و این موضوع کیفیت زندگی آن ها را کاهش می دهد.
